Erich Fromm – Sahip Olmak ya da Olmamak Analizi
Erich Fromm’un 1976’da yayımlanan Sahip Olmak ya da Olmamak (To Have or To Be) adlı kitabı, modern insanın yaşamını belirleyen iki temel varoluş biçimini karşılaştırır:
Sahip olma biçimi
Olma biçimi
Fromm’a göre insanın mutluluğu, ne kadar şeye sahip olduğundan çok, hayatla nasıl ilişki kurduğuna bağlıdır.
1. Kitabın temel tezi
Fromm, modern kapitalist toplumun insanları büyük ölçüde “sahip olmak” üzerine kurulu bir yaşam biçimine yönelttiğini savunur. İnsanlar kendilerini şu unsurlarla tanımlamaya başlar:
Sahip oldukları para
Ev, araba ve eşyalar
Meslek ve statü
Bilgi ve diplomalar
Başarılar
İnsanlar üzerindeki etkileri
Hatta ilişkileri ve inançları
Bu durumda kişi, “Ben kimim?” sorusundan çok, “Neye sahibim?” sorusuyla yaşamaya başlar.
Fromm için sorun yalnızca maddi mülkiyet değildir. İnsan, düşüncelerini, ilişkilerini, bilgisini ve hatta kimliğini de birer mülk gibi görebilir.
2. “Sahip olmak” biçimi
“Sahip olmak”, nesneleri kullanmaktan daha geniş bir anlam taşır. Fromm’a göre burada insan, dünyayla mülkiyet, kontrol ve güvence ilişkisi kurar.
Bu yaşam biçiminin özellikleri
Biriktirme arzusu
Kaybetme korkusu
Rekabet
Statü arayışı
Kontrol etme isteği
Güvenliği dışsal nesnelerde arama
İnsanları ve ilişkileri “kullanılabilir kaynaklar” gibi görme
Örneğin kişi, bir kitabı okuduğunda onu gerçekten anlamaya ve yaşamına katmaya çalışmak yerine, “Bu konuda bilgi sahibiyim” diyerek kitabı bir entelektüel mülk haline getirebilir.
Benzer biçimde biri “eşime sahibim”, “çocuklarıma sahibim” veya “arkadaş çevrem benim” dediğinde, ilişkiyi karşılıklı canlı bir bağ olarak değil, sahip olunacak bir şey olarak görmeye başlar.
Sahip olmanın psikolojik sonucu
Sahip olma tarzı, insana geçici bir güvenlik duygusu verir. Fakat sahip olunan her şey:
Kaybedilebilir,
Eskimeye başlayabilir,
Başkalarının elinde daha fazlası olabilir,
İnsanı sürekli yeni şeyler edinmeye zorlayabilir.
Bu nedenle kişi, sahip oldukları arttıkça daha özgür değil, çoğu zaman daha bağımlı hale gelir. Fromm’un düşüncesinde insan bazen eşyaya sahip olduğunu sanırken, aslında eşyalar insanın hayatına sahip olur.
3. “Olmak” biçimi
“Olmak”, pasif biçimde var olmak anlamına gelmez. Fromm’un kullandığı anlamda olmak:
Canlı olmak
Üretmek
Sevmek
Düşünmek
Deneyimlemek
Paylaşmak
Yaratmak
Kendini gerçekleştirmek
Değişime açık olmak
demektir.
Olma biçiminde kişi, hayatı biriktirilecek bir mülk olarak değil, aktif biçimde yaşanacak bir süreç olarak görür.
Örneğin:
Bir şeyi bilmek, yalnızca o konuda bilgi depolamak değil, bilgiyi düşüncede ve davranışta kullanmaktır.
Sevmek, birine sahip olmak değil, o kişinin gelişimini desteklemektir.
İnanç, hazır cevaplara sarılmak değil, insanın yaşamına anlam veren canlı bir yönelimdir.
Özgürlük, istediği her şeyi tüketebilmek değil, kendi tutkularının ve korkularının kölesi olmamaktır.
Fromm’un “olmak” anlayışında insanın değeri, sahip olduklarından bağımsızdır.
4. Sevgi anlayışı
Kitabın önemli konularından biri sevgidir. Fromm’a göre modern insan sevgiyi bile sahip olma diliyle düşünür:
“Bir sevgilim var.”
“Eşim bana ait.”
“Beni seviyor; dolayısıyla benim.”
Bu yaklaşımda sevgi, karşılıklı gelişim ve özgürlük olmaktan çıkar; kıskançlık, denetim ve bağımlılık haline gelir.
Fromm’un gerçek sevgi anlayışı ise şunları içerir:
İlgi
Sorumluluk
Saygı
Tanıma ve anlama
Karşı tarafın özgürlüğüne izin verme
Karşılık beklemeden katkıda bulunabilme
Sevmek, Fromm’a göre edilgen biçimde “sevgiye sahip olmak” değil, sevme yetisini etkin biçimde gerçekleştirmektir.
5. Tüketim toplumu eleştirisi
Fromm, tüketim toplumunun insanlara sürekli olarak şu mesajı verdiğini düşünür:
“Daha çok tüketirsen daha değerli, daha mutlu ve daha güvende olursun.”
Reklamlar yalnızca ürün satmaz; bir yaşam tarzı ve kimlik de satar. İnsan, kendisini eksik hissettirildikçe daha fazla tüketmeye yönelir.
Bu mekanizma şöyle işler:
Kişide eksiklik duygusu oluşturulur.
Bir ürün veya deneyim çözüm olarak sunulur.
Kişi kısa süreli tatmin yaşar.
Tatmin azalınca yeni bir eksiklik ortaya çıkar.
Tüketim yeniden başlar.
Böylece insanın arzuları, kendi iç ihtiyaçlarından çok piyasa tarafından şekillenir.
Fromm’a göre tüketim, ihtiyacı karşılamaktan çok boşluğu bastırma aracına dönüşebilir. İnsan mutsuzluğunu, yalnızlığını veya anlamsızlık duygusunu yeni nesneler edinerek kapatmaya çalışır.
6. Eğitim ve bilgi eleştirisi
Fromm, eğitim sisteminin de “sahip olma” mantığına dönüşebileceğini söyler.
Öğrenci:
Bilgiyi anlamak yerine ezberler,
Bilgiyi bir sınav sonucu olarak biriktirir,
Diploma ve unvanları kimlik unsuru haline getirir,
Öğrenmeyi meraktan çok rekabet için sürdürür.
Bu durumda bilgi, insanı dönüştüren bir etkinlik olmaktan çıkar ve bir tür entelektüel mülkiyet haline gelir.
“Olma” tarzında öğrenen kişi ise yalnızca bilgi toplamaz; gördüklerini sorgular, düşünür ve öğrendiklerini hayatına uygular.
7. Din ve inanç açısından yaklaşım
Fromm, dini de iki farklı biçimde ele alır.
Sahip olma yönelimli din
Mutlak doğrulara sahip olduğunu düşünmek
İnancı bir kimlik veya ayrıcalık olarak kullanmak
Dogmalara sorgulamadan bağlanmak
“Ben doğru inanca sahibim” diyerek üstünlük kurmak
Olma yönelimli din
Şefkat
Alçakgönüllülük
İçsel dönüşüm
Adalet
Sevgi
Sorumluluk
Hakikati arama
Burada önemli olan, kişinin bir inanca sahip olması değil, inancın kişinin yaşamında nasıl somutlaştığıdır.
8. Psikolojik açıdan analiz
Fromm’un düşüncesi psikanalizle yakından ilişkilidir. Ona göre sahip olma tutkusu çoğu zaman derin korkulardan beslenir:
Yok olma korkusu
Yoksulluk korkusu
Değersiz olma korkusu
Yalnızlık korkusu
Kontrolü kaybetme korkusu
Ölüm korkusu
İnsan sahip olduğu şeyleri artırarak kendisini güvenceye almaya çalışır. Ancak dışsal nesnelere bağlı bir benlik, sürekli tehdit altındadır. Çünkü kişi, sahip olduklarını yitirdiğinde kendisinin de değerini yitireceğini düşünür.
“Olma” biçimi ise kişinin kendi varlığını, sahip olduklarından ayırabilmesini gerektirir. Bu, Fromm’a göre içsel özgürlüğün temelidir.
9. Kitabın toplumsal ve politik boyutu
Fromm yalnızca bireysel psikolojiyi eleştirmez; içinde yaşanılan toplum düzenini de sorgular. Kapitalist sistemin insanı çoğu zaman:
Tüketici,
İşgücü,
Müşteri,
Rekabet eden birey,
Pazarlanabilir bir kişilik
olarak değerlendirdiğini belirtir.
Bu noktada Fromm’un “pazarlama karakteri” kavramı önemlidir. İnsan, kendisini bir ürün gibi sunmaya başlar. İş görüşmelerinde, sosyal ilişkilerde ve hatta özel hayatında “Ben ne kadar değerliyim?” sorusunu, “Piyasada ne kadar talep görüyorum?” biçiminde düşünür.
Bu durum insanı kendi gerçek ihtiyaçlarından uzaklaştırabilir. Kişi, başkalarının beğeneceği bir kimlik üretirken kendi iç dünyasıyla bağını kaybedebilir.
10. “Olmak” gerçekten sahip olmamak mıdır?
Hayır. Fromm, bütün mülkiyeti veya maddi ihtiyaçları reddetmez. İnsanların barınma, beslenme, güvenlik ve kişisel eşyalar gibi temel ihtiyaçları vardır.
Onun eleştirdiği şey, sahip olmanın insanın bütün varoluşuna hâkim olmasıdır.
Dolayısıyla mesele:
Hiçbir şeye sahip olmamak değil, sahip olduklarının seni sahiplenmesine izin vermemektir.
Bir eve sahip olmak başka şeydir; kimliğini yalnızca evinin büyüklüğüyle tanımlamak başka şeydir. Bir mesleğe sahip olmak başka şeydir; değerini yalnızca mesleki statünden almak başka şeydir.
11. Kitabın güçlü yönleri
a. Modern tüketim kültürünü erken fark etmesi
Fromm, sosyal medya ve dijital tüketim çağından önce yazmış olsa da bugün söyledikleri son derece günceldir. Günümüzde insanlar yalnızca eşya değil:
Takipçi,
Beğeni,
Görüntülenme,
Dijital itibar,
Deneyim fotoğrafları
da biriktirmeye çalışmaktadır.
b. Maddi zenginlik ile mutluluğu birbirinden ayırması
Kitap, daha fazla şeye sahip olmanın otomatik olarak daha iyi yaşam anlamına gelmediğini gösterir.
c. İlişkileri mülkiyet dilinden kurtarması
Sevgi, arkadaşlık ve aile ilişkilerinde kontrolün değil, özgürlüğün ve saygının önemini vurgular.
d. Bireysel ve toplumsal eleştiriyi birleştirmesi
Fromm, insanın sorunlarını yalnızca “kişisel zayıflık” olarak değerlendirmez. Ekonomik ve kültürel sistemlerin de insan karakterini şekillendirdiğini gösterir.
12. Kitaba yönelik eleştiriler
Fromm’un yaklaşımı güçlü olsa da bazı sınırlılıkları vardır.
a. “Sahip olmak” ve “olmak” ayrımı zaman zaman fazla keskin olabilir
Gerçek yaşamda insanlar hem sahip olmak hem de olmak biçimlerini birlikte yaşar. Maddi güvenlik olmadan psikolojik ve yaratıcı bir hayat sürdürmek herkes için kolay değildir.
b. Maddi ihtiyaçların önemi yeterince pratik ele alınmayabilir
Yoksulluk, iş güvencesizliği ve ekonomik eşitsizlik gibi sorunlar yalnızca zihinsel tutum değiştirerek çözülemez. İnsanların sahip olma ihtiyacının bir bölümü gerçekten hayatta kalma ihtiyacından kaynaklanır.
c. “Olma” kavramı soyut kalabilir
Sevgi, yaratıcılık ve özgürlük değerli kavramlardır; ancak bunların toplumsal kurumlara nasıl dönüştürüleceği kitapta her zaman açık biçimde gösterilmez.
d. Toplumsal değişim önerileri kısmen idealisttir
Fromm daha insancıl bir toplum tasarlar; ancak bu dönüşümün ekonomik ve politik olarak nasıl gerçekleştirileceği konusunda bazı önerileri idealist kalabilir.
13. Günümüzde kitabın önemi
Kitap özellikle şu çağdaş sorunları anlamak için yararlıdır:
Sosyal medyada kendini bir marka gibi sunmak
Sürekli alışveriş yapma dürtüsü
Başarıyı yalnızca para ve statüyle ölçmek
İlişkilerde kıskançlık ve kontrol
Bilgi sahibi olmayı bilgelikle karıştırmak
Mesleki unvanı kişiliğin tamamı sanmak
“Daha fazlasına sahip olursam mutlu olurum” düşüncesi
Bugün “sahip olma” yalnızca fiziksel nesnelerle sınırlı değildir. İnsanlar dijital imajlarına, takipçi sayılarına ve başkalarının onayına da sahip olmaya çalışırlar. Bu nedenle Fromm’un eleştirisi, tüketim toplumundan gösteri ve performans toplumuna kadar genişletilebilir.
Sonuç
Sahip Olmak ya da Olmamak, insanın değerini sahip olduğu şeylerden ayırmaya çağıran bir kitaptır. Fromm’a göre gerçek özgürlük ve mutluluk, daha fazla tüketmekte veya biriktirmekte değil; sevmekte, üretmekte, düşünmekte, paylaşmakta ve canlı bir biçimde var olmakta bulunur.
Kitabın ana mesajı şöyle özetlenebilir:
İnsan, sahip olduklarıyla değil; yaşamı nasıl deneyimlediği, ne ürettiği, nasıl sevdiği ve neye dönüştüğüyle değerlidir.
Kısacası Fromm, “Daha çok şeye nasıl sahip olurum?” sorusunun yerine şu soruyu koymamızı ister:
“Nasıl daha canlı, özgür ve anlamlı bir insan olabilirim?”
Kopyalaİyi yanıtKötü yanıt
Yorumlar